To je, istina nezvanično, aktuelizovano tokom i nakon Foruma u Davosu, kada je procurela informacija da neke kompanije iz Sjedinjenih Američkih Država razmišljaju o zatvaranju finansijske konstrukcije za izgradnju gasovoda čija bi trasa išla duž Crnogorskog primorja.
Ministarstvo energetike i rudarstva, na čijem je čelu Admir Šahmanović, ni sam ministar, nisu odgovorili na pitanje „Dana" da li ima zvaničnih razgovora o ovoj temi.
Ipak, na neki način, informaciju je potvrdio predsjednik Srbije Aleksandar Vučić koji je, po povratku iz Davosa, na sjednici Vlade kazao da je čuo da se o tome razgovara. On je izrazio nadu da bi to moglo da bude dobro i za Srbiju.
– Priča se da bi Amerikanci mogli da urade plan finansiranja gasovoda kroz Crnu Goru. Oni nemaju ni metar gasovoda. A ako će da izgrade gasovod, to ima smisla samo ako će gas da dovode do Srbije, pošto je skupo da LNG vozom dovodimo gas – rekao je tada Vučić.
To ima smisla, jer dok se ostatak kontinenta decenijama oslanjao na ovaj energent, a danas ubrzano traži alternative usljed tektonskih geopolitičkih poremećaja, crnogorska energetska mapa ostaje upadljivo prazno polje. Ipak, ideja o uvođenju gasa nije samo pusti san inženjera, već kompleksna saga o strateškim planovima, interesima velikih sila i surovim geografskim barijerama koje su ovu državu držale na samoj margini regionalnih energetskih tokova.
Okosnicu svih dosadašnjih planova činio je ambiciozni projekat Jadransko-jonskog gasovoda, poznatijeg po skraćenici IAP. Zamišljen kao prirodni nastavak Trans-jadranskog gasovoda (TAP), ovaj projekat je projektovan da spoji albansku obalu sa hrvatskim Splitom, prolazeći direktno kroz srce Crnogorskog primorja. Planirana trasa od devedesetak kilometara trebalo bi da uđe u Crnu Goru kod Ulcinja, a zatim se, preko Bara, Budve i Tivta, probije do Herceg Novog i dalje ka susjednoj Hrvatskoj. Iako su mape iscrtane, a energetske strategije usvojene, realizacija IAP-a ostala je godinama zarobljena u sferi deklarativne političke podrške i mukotrpne potrage za ogromnim finansijskim sredstvima koja se mjere stotinama miliona eura po svakoj dionici.
Međutim, pitanje gasifikacije Crne Gore nije ograničeno samo na primorski pojas i jadransku rutu. Posljednjih godina, kao ravnopravna strateška opcija, sve glasnije se postavlja pitanje povezivanja sa srpskim gasovodnim sistemom. Strateška zamisao o interkonekciji na potezu Bijelo Polje – Prijepolje predstavlja logičan odgovor na goruće potrebe sjevera države. Ova regija se svake zime suočava sa dramatičnim zagađenjem vazduha usljed oslanjanja na ugalj i drva, a gasovod bi bio jedini realan put ka dekarbonizaciji bez potpunog ekonomskog gašenja industrijskih centara. Povezivanje sa Srbijom značilo bi pristup gasu koji dolazi iz pravca Mađarske ili takozvanog Balkanskog toka, čime bi se stvorila energetska sigurnost koju jedna cijev sa Primorja ne može sama da garantuje u kriznim vremenima.
Ipak, put od ambicioznog plana do realne izgradnje u krševitim crnogorskim predjelima pun je prepreka koje prevazilaze puku ekonomiju. Izgradnja gasovoda kroz Crnogorsko primorje nosi sa sobom ozbiljne ekološke rizike i potencijalne konflikte sa turističkom industrijom. Strah od narušavanja prirodnog pejzaža Boke kotorske ili zaleđa Budve godinama je usporavao finalizaciju planova. S druge strane, prelazak preko surovih planinskih masiva ka sjeveru i Srbiji zahtijeva inženjerske poduhvate i investicije koje trenutni ekonomski kapaciteti države teško mogu samostalno da iznesu bez snažnog partnerstva sa međunarodnim finansijskim institucijama.
Dok se čekaju odgovori na pitanja o magistralnim gasovodima, fokus se polako seli ka Luci Bar. Ideja o izgradnji terminala za tečni prirodni gas (LNG) nameće se kao najmodernije i vjerovatno najbrže rješenje. U tom scenariju, Crna Gora bi prestala da bude samo pasivna tačka na mapi i postala bi energetsko čvorište. Gas bi stizao brodovima u tečnom stanju, pretvarao se ponovo u gasovito i dalje distribuirao ka unutrašnjosti ili susjednim zemljama. Ovakav pristup bi državi omogućio kupovinu gasa na globalnom tržištu, čime bi se izbjegla politička zavisnost od bilo kojeg pojedinačnog dobavljača.
Bez obzira na to koji pravac prevagne – onaj sa juga preko Jadrana, onaj sa sjevera iz pravca Srbije, ili morski put preko Bara – Crna Gora stoji pred istorijskom raskrsnicom. Globalna energetska tranzicija i pritisak za gašenje termoelektrana neumoljivo nameću gas kao jedino „prelazno gorivo". Pitanje je samo da li će crnogorska administracija uspjeti da sinhronizuje domaće potrebe sa evropskim zelenim agendama prije nego što sadašnji projekti postanu tehnološki zastarjeli.
