Kada se jutarnja magla polako podiže, otkriva se grad okružen planinskim masivima i rijekom Bukovicom. Ulice, koje su se nekada orile od dječijeg smijeha i kojima su odjekivali koraci prolaznika, sada su gotovo puste. Kuće sa starim krovovima posustaju pod teretom vremena, a škripa starih vrata i drvenih balkona jedini je znak da Šavnik još diše. Brojevi sa posljednjeg popisa stanovništva potvrđuju ono što je svako ko ovdje živi odavno osjetio: kuće su prazne, sela polako nestaju, a gradić u kojem sunce u toku dana dva puta izlazi ima sve manje stanovnika.

Ipak, političkih tenzija ne fali ni u Šavniku, iako je u poslednjih nekoliko decenija, kao i mnoge opštine na sjeveru Crne Gore, doživio demografski slom. Naime, lokalni izbori u ovoj opštini započeti prije skoro četiri godine još nijesu okončani.

Prema rezultatima popisa iz 2023. godine, u cijeloj opštini Šavnik živi oko 1.580 ljudi, dok samo naselje Šavnik broji oko 360 stanovnika. Poređenja radi, ova opština je sredinom prošlog vijeka imala više od 7.500 stanovnika. Dakle, od tada do danas izgubljene su gotovo tri četvrtine stanovnika.

Malo je poznato da je Šavnik dočekao 21. vijek sa putevima koje je izgradila Knjaževina Crna Gora, dovršilr Austrougarska i Kraljevina Jugoslavija, kaže za "Dan" penzionisani profesor šavničkog Srednjoškolskog centra Milija Ćeranić, stanovnik sela Duži i dobar poznavalac prilika u ovom kraju.

– Godinama se širila fama kako će Šavnik biti potopljen i ta glupost je sprečavala razvoj ovoga mjesta, iako je bilo nekog razvoja u industrijama koje su bile neodržive – tekstilnoj i industriji građevinskog materijala. Nakon uvođenja višestranačja, sve je to brzo propalo. Agoniji Šavnika doprinijele su i odluke direktora brojnih škola da na mjestima nastavnika ne angažuju ljude koji su ovdje rođeni i živjeli, nego ljude sa strane, u prvom redu iz Nikšića. Zakon je predviđao da direktore biraju nastavničko vijeće, a oni u lokalnom stanovništvu nijesu imali većinu. Rezultat te odluke je odlazak školovanog nastavnog i učiteljskog kadra iz Šavnika. Brojni nastavnici i opštinski službenici postali su putnici, čime je praktično zaustavljen razvoj Šavnika – kazao je Ćeranić.

Prema njegovim riječima, Šavnik je služio kao sirovinska baza, prvenstveno za razvoj Podgorice, pa su posječene velike količine šume u Semolju, Bukovičkoj gori i dijelovima Dragišnice. Dževerjavor, čija je cijena po kubiku tada iznosila više hiljada eura, prodavan je kao ogrijevno drvo. Pilane na Njegovuđi i u Bajovom Polju bile su isključivo sirovinaške – rezale su građu, ali nije bilo proizvodnje namještaja i finalnog proizvoda. Nekadašnji nikšićki ŠIK "Javorak" je svoje proizvode pravio isključivo od sirovina iz drobnjačkih i pivskih šuma.

– Najveća seoba desila se u periodu od referenduma 2006. do 2012. godine, kada je Šavnik u kratkom vremenu napustila gotovo trećina stanovništva. To su uglavnom bile mlade porodice s djecom. Za dvije godine faktički će se zatvoriti područna odjeljenja u Dužima i Dubrovskom, dok su odavno zatvorena u Komarnici, Pošćenju, Godijeljima, Mokrom, Grabovici, Mljetičku i Slatini. Na području opštine Šavnik tada u prvi razred neće biti upisan nijedan đak – upozorava Ćeranić.

Direktor Obrazovnog centra u Šavniku Bajo Zorić kaže da je u školskoj 1992/93. nastavu pohađalo 205 učenika, odnosno 232 sa područnim odjeljenjima u nekoliko šavničkih sela.

– Sledećih desetak godina taj broj se gotovo nije mijenjao, sve do 2001. godine, kada je Obrazovni centar sa područnim odjeljenjima pohađalo 197 učenika. Od tada se broj učenika iz godine u godinu samo smanjuje. Polako, jedno za drugim gase se područna odjeljenja u selima Mokro, Komarnica, Pošćenje i Godijelja. Od školske 2013/14. broj učenika pao je ispod stotinu. Danas šavnički Obrazovni centar pohađaju 43 učenika, odnosno 52 sa područnim odjeljenjima u Bijeloj, Dubrovsku i Dužima – izjavio je Zorić za "Dan", uz napomenu da je jedino područno odjeljenje u Dužima radilo kontinuirano, ali uvijek sa malim brojem đaka.

Na prvi pogled, Šavnik djeluje kao mala opština, ali u kontekstu politike i lokalnih izbora mnogo je važniji nego što se čini. Stranke često koriste Šavnik kao test podrške ili pokaznu tačku za region, jer mala zajednica daje brze indikatore snage političkih aktera. Zbog malog broja stanovnika, lokalni lideri, porodice i poznata lica imaju ogroman uticaj na birače, što znači da energičan politički savez ili odbor može efektivno "pomaknuti" izborni rezultat. Razlika između pobjede i poraza na izborima često se mjeri desetinama glasova, pa svaki glasač postaje presudno važan.
– Bivši režim je u jednom periodu dao koncesije na sve živo u Šavniku, prvenstveno za izgradnju solarnih elektrana i vjetroelektrana. Bivša dugogodišnja vladajuća stranka dala je saglasnost na plan otvaranja Komarnice, gdje se nalazi ogroman energetski potencijal – vjetra, sunca i vode. Narod se tada radovao potencijalnom potopu, ne shvativši da HE "Komarnica" ne bi imala veliku snagu, ali bi mogla "peglati" manjak energije od solarnih i vjetroelektrana i držati napon stabilnim. Od ovog plana lokalna zajednica ne bi imala nikakve koristi. Neupućeni su govorili "dobićemo vodu", a riječ je o crnoj vodi koju bi trebalo ispumpavati na visinu od 200 metara. Kroz sve to političke partije nalaze svoj interes. Ogromni prihodi u odnosu na broj stanovnika čine Šavnik veoma interesantnim političkim partijama – objašnjava Ćeranić.

Naizgled paradoksalna politička važnost male i demografski slabe opštine poput Šavnika može se objasniti kombinacijom institucionalnih, simboličkih i strateških faktora unutar političkog sistema Crne Gore, kazao je u izjavi za "Dan" demograf Miroslav Doderović.

 Intenzitet političke borbe u Šavniku može se tumačiti kroz prizmu partijskog ponašanja usmjerenog ka očuvanju sopstvenih pozicija moći. Politike ovdašnjih političkih subjekata često poprimaju izrazito egoističan karakter, prioriteti su kratkoročni, a ne dugoročni razvoj lokalne zajednice. Politički procesi nerijetko bivaju instrumentalizovani kao sredstvo održavanja postojećih odnosa snaga, što ograničava prostor za suštinske promjene – ističe Doderović.

Prema njegovim riječima, takva dinamika dovodi do blokade reformskih politika, jer se svaka promjena postojeće strukture uticaja percipira kao prijetnja. Lokalna vlast se ne posmatra samo kao mehanizam za javni interes, već i kao resurs za političku reprodukciju i jačanje lojalnosti biračkog tijela.

– Upravljanje opštinom podrazumijeva kontrolu nad lokalnim budžetom, javnim preduzećima, prostornim planiranjem i raspodjelom razvojnih sredstava. Iako su resursi Šavnika ograničeni, lokalna vlast značajno utiče na infrastrukturne projekte, zapošljavanje i realizaciju državnih i međunarodnih donacija, što ima implikacije koje prevazilaze lokalni okvir – pojašnjava Doderović.

Simbolička dimenzija političke borbe takođe igra određenu ulogu. Uspjeh u malim i nerazvijenim sredinama često se predstavlja kao dokaz sposobnosti partija da dopru do periferije i marginalizovanih zajednica, jačajući narativ o inkluzivnosti i nacionalnoj reprezentativnosti. Kontrola vlasti u takvim opštinama može poslužiti kao politički simbol prisutnosti i legitimiteta u cijeloj državi.
– Šavnik se može posmatrati i kao politički mikrolaboratorij, gdje partije testiraju organizacione kapacitete, izborne strategije i modele mobilizacije u sredinama sa snažnim ličnim i porodičnim vezama među biračima. Politička borba dobija izrazito personalizovanu dimenziju, a lokalni lideri i mreže podrške postaju ključni za izborne uspjehe – rekao je Doderović.