Evropska istraživanja pokazuju: Dvostruko više umrlih zbog otrova iz vazduha

Prosječna stopa preuranjenih smrti koja se može pripisati zagađenju vazduha u zemljama Zapadnog Balkana četiri puta je veća nego u zapadnoj Evropi, i dok je prosjek za države članice Evropske unije (EU) 78 preuranjenih smrti koje se mogu pripisati izloženosti stanovništva prekomjernim koncentracijama suspendovanih čestica PM2.5 na 100.000 stanovnika, ta cifra se u Crnoj Gori kreće do 182.

Prema podacima iz Nacrta strategije kvaliteta vazduha za period 2026–2029, u sjevernoj zoni Crne Gore koncentracije suspendovanih čestica PM10 i PM2.5 prekoračene su tokom cijelog petogodišnjeg perioda od 2020. do 2024. godine, dok je u istom periodu zabilježeno i prekoračenje ciljnog sadržaja benzo(a)pirena u sjevernim opštinama i centralnoj zoni na svim mjernim stanicama.

U tom dokumentu je ukazano da ukupnim emisijama sumpor-dioksida u Crnoj Gori, u procentu od 99 odsto, doprinosi proizvodnja električne energije, odnosno Termoelektrana Pljevlja (TE).

– TE ne smije raditi bez ispravnog funkcionisanja sistema za odsumporavanje i sistema za automatsko praćenje emisija iz postrojenja jer to može dovesti do uticaja na zdravlje stanovništva, nepoštovanje uspostavljenih graničnih vrijednosti emisija i u krajnjem zatvaranjem postrojenja prije planiranog roka – navodi se u nacrtu strateškog dokumenta, koji je pripremilo Ministarstvo ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera.

Srednje dnevne koncentracije sumpor-dioksida (od 125μg/m3), koje se ne smiju prekoračiti više od tri puta godišnje, u svim zonama su tokom petogodišnjeg posmatranog perioda bile ispod graničnih vrijednosti, osim u Pljevljima, gdje je tokom 2020. zabilježeno 14 dana s prekoračenjima srednje dnevne vrijednosti, ali i decembru prošle godine nakon probnog puštanja u rad TE Pljevlja, nakon izvršene ekološke rekonstukcije.

– U decembru 2025. godine 10 dnevnih srednjih vrijednosti koncentracija sumpor-dioksida i 47 jednočasovnih srednjih vrijednosti bilo je iznad propisanih graničnih vrijednost – piše u tom dokumentu.

Prema EU pravilima, koja će se primjenjivati od 2030. godine, srednja dnevna koncentracija sumpor-dioksida će sa aktuelne granice od 125 µg/m3 biti smanjena na 50 µg/m3. U decembru, s druge strane, mjerenja su pokazala da je srednja polusatna vrijednost sumpor-dioksida od 3.249,0 mg/m3 iznad propisane granične vrijednosti od 200 mg/m3.

U strategiji se ukazuje da je, s obzirom na to da su u skladu sa novim evropskim zakonodavstvom u oblasti kvaliteta vazduha granične vrijednosti za suspendovane čestice prepolovljene, neophodno planirati odgovarajuće mjere za postizanje strožih standarda, kako u sjevernoj, tako i u ostalim zonama.

– Imajući u vidu uvođenje novih, strožih standarda kvaliteta vazduha, čija će primjena početi nakon perioda važenja ovog strateškog dokumenta, neophodno je obratiti pažnju na polutante čije su koncentracije iznad ili su bliske graničnim vrijednostima iz Direktive 2881/2024, koje stupaju na snagu 1. januara 2030. godine – ukazano je u Nacrtu strategije.

I grijanje i saobraćaj doprinose zagađenju

U Nacrtu strategije se navodi da ključne izvore emisija azotnih oksida čine proizvodnja električne energije i drumski saobraćaj (teretna vozila i autobusi), sumpornih oksida – proizvodnja električne energije (99 odsto), a suspendovanih čestica i benzo(a)pirena – grijanje domaćinstava.
– U skladu sa navedenim, proizvodnja električne energije, grijanje domaćinstava i drumski saobraćaj su ključni sektori u kojima se može ostvariti smanjivanje zagađenja vazduha – ocijenjeno je u nacrtu novog strateškog dokumenta.

U strategiji je ukazano da izvještaj Evropske agencije za životnu sredinu o kvalitetu vazduha u Evropi 2024. godine koji, kako se navodi, nosi dvije ključne poruke.

– Uprkos stalnim ukupnim poboljšanjima kvaliteta vazduha, trenutni standardi EU i dalje nisu ispunjeni širom Evrope. Dok je prosjek za države članice EU 78 preuranjenih smrti koje se mogu pripisati izloženosti stanovništva prekomjernim koncentracijama suspendovanih čestica PM2.5 na 100.000 stanovnika, taj broj u regionu (državama Zapadnog Balkana) je znatno veći i kreće se od 300 u Sjevernoj Makedoniji do 182 u Crnoj Gori – navodi se u ovom dokumentu. Procjena Zajedničkog istraživačkog centra Evropske komisije (JRC) je da oko 7.000 preuranjenih smrti uslijed zagađenja vazduha u preko 30 gradova na Zapadnom Balkanu izaziva troškove od oko 300 miliona eura godišnje.