Suljević za „Dan”: Država gubi zbog odlaska mladih

S obzirom na to da su mladi i obrazovani ljudi ključni nosioci ekonomskog i demografskog razvoja, njihov odlazak iz opština na sjeveru ima dugoročno negativne posljedice po lokalne zajednice, privredu i društvo uopšte, sa čime se suočavamo posljednjih godina.

Za kreiranje uslova koji bi u određenoj mjeri smanjili, a dugoročno i zaustavili ovaj trend, neophodno je da svaki resor tretira ovaj problem kao prioritet, kako bi zajedničkim snagama djelovali, ocijenio je u intervjuu za "Dan" ministar regionalno-investicionog razvoja i saradnje sa nevladinim organizacijama Ernad Suljević.

• Zašto je sjever Crne Gore i dalje zapostavljen region? Koje ključne korake bi trebalo preduzeti da se stanje promijeni?

– Brojni su izazovi za poboljšanje cjelokupne situacije i kreiranje povoljnije poslovne i investicione klime, kako na sjeveru, tako i u cijeloj Crnoj Gori. Za to je potrebno da se uključe svi akteri iz različitih sektora u državi, koji svojim direktnim ili indirektnim politikama utiču na razvoj. Ti izazovi su naročito važni za sjever Crne Gore i tiču se smanjenja administrativnih i regulatornih prepreka, smanjenja sive ekonomije, poboljšanja putne infrastrukture i povezanosti, uspostavljanja digitalnih procesa, kao i smanjenja parafiskalnih nameta na nacionalnom i lokalnom nivou. Politika ravnomjernog regionalnog razvoja podrazumijeva razvoj sva tri regiona, uz jasno prepoznatu potrebu da sjever Crne Gore ima ubrzani razvoj kako bi se dostigli definisani ciljevi regionalne politike. U prethodnom periodu ulaganja na sjeveru su bila značajna – procenti koji odlaze na sjever u odnosu na ukupna ulaganja nijesu zanemarljivi. Pored krupnih infrastrukturnih projekata, koji čine osnovu, posebnu pažnju treba posvetiti i projektima koji unapređuju životni standard i opšti ambijent na sjeveru. Opredjeljenje ove vlade da politiku regionalnog razvoja vidi kao jedan od prioriteta, potvrđuje i lista kapitalnih projekata za 2025. i 2026. godinu, među kojima se znatan broj realizuje u opštinama sjevernog regiona.

Ministarstvo regionalno-investicionog razvoja i saradnje sa nevladinim organizacijama prepoznaje važnost sveobuhvatnog i strateškog pristupa u rješavanju problema neujednačenog regionalnog razvoja. Kroz kontinuiranu saradnju sa lokalnim samoupravama, obrazovnim institucijama, privatnim sektorom i civilnim društvom, Ministarstvo će raditi na unapređenju infrastrukturnih, ekonomskih i društvenih uslova u sjevernom regionu. Posebno ističem ulogu nevladinih organizacija, jer smo kroz Program "Mreža resursnih centara u Crnoj Gori" najveći dio sredstava opredijelili upravo za sjevernu regiju, u iznosu od 180.000 eura. Time jačamo kapacitete lokalnih organizacija da aktivno učestvuju u pripremi javnih politika i pružanju usluga građanima, što direktno doprinosi razvoju lokalnih zajednica. Takođe, nakon četiri godine uspostavili smo Savjet za saradnju organa državne uprave i nevladinih organizacija, kao važnu platformu za dijalog i partnerstvo. U godini za nama, kao novo ministarstvo, posvetili smo se institucionalnom uspostavljanju, građenju partnerstava i unapređenju zakonskog i strateškog okvira, kako bismo stvorili bazu za konkretnu podršku. Izdvajam novi zakon o regionalnom razvoju, koji smo pripremili i predložili, a čije su ključne novine najvećim dijelom usmjerene na unapređenje koordinacije politike regionalnog razvoja i kreiranje finansijske podrške za manje razvijene lokalne samouprave. U tom kontekstu, nedavno je konstituisan novi saziv Pertnerskog savjeta za regionalni razvoj, koji predstavlja dodatni mehanizam za jačanje saradnje i koordinacije između državnih organa, lokalnih samouprava, privrede i civilnog društva, uz poseban fokus na identifikaciju razvojnih izazova i unapređenje uslova za ravnomjeran razvoj, naročito u opštinama sjevernog regiona. Kada je su pitanju direktna pomoć i podrška, ove godine kreirali smo Program podrške investicijama, za koji je opredijeljen budžet u iznosu od 1,2 miliona eura. Ovim mjerama dodjeljujemo bespovratna sredstva za ulaganja u opremu, kao i druga nematerijalna ulaganja mikro i malih preduzeća i preduzetnika, u cilju jačanja njihove konkurentnosti, poboljšanja proizvodnih kapaciteta i unapređenja poslovanja. To treba da doprinese kreiranju novih radnih mjesta u budućem periodu. Dodatni podsticaji definisani su upravo za privrednike iz sjevernih opština. Mogu da najavim da je u planu nastavak realizacije ovog programa i sljedeće godine.

Sistemskim mjerama protiv zagađenja

• U zimskim mjesecima u Pljevljima i Bijelom Polju bilježe se rekordna zagađenja vazduha. Šta bi trebalo preduzeti da se stanje dugoročno popravi, s obzirom na to da i Vi potičete iz tog regiona i razumijete razmjere problema?

– Riječ je o složenom i višeslojnom problemu koji zahtijeva koordinisano i dugoročno djelovanje više resora, uz snažno uključivanje lokalnih samouprava, ali i aktivno učešće nevladinog sektora. Ovakvi izazovi ne mogu se rješavati parcijalno, već isključivo kroz sistemske mjere i zajednički pristup svih relevantnih aktera. Nevladine organizacije imaju važnu ulogu u ovom procesu, posebno kada je riječ o podizanju svijesti građana, sprovođenju edukativnih i informativnih kampanja, kao i praćenju i zagovaranju politika u oblasti zaštite životne sredine. Kroz finansiranje projekata od javnog interesa i jačanje kapaciteta organizacija civilnog društva, stvaraju se dodatni mehanizmi podrške i javnog pritiska za usvajanje i primjenu održivih, dugoročnih rješenja. Zato smatram da upravo takav, koordinisan pristup, predstavlja osnov za trajno unapređenje kvaliteta vazduha i životnih uslova u opštinama koje se godinama suočavaju sa ovim problemom.

• Veliki broj stanovnika sjevera napustio je svoje domove. Postoji li nada za njihov povratak i da li bi mjere sa nivoa države mogle na to da utiču?

– U okviru aktivnosti Ministarstva analizirali smo rezultate popisa stanovništva, domaćinstava i stanova. Podaci pokazuju znatan pad broja stanovnika, posebno mladih i visokoobrazovanih kadrova u sjevernom regionu, što vidimo kao ozbiljan izazov za regionalni razvoj i demografsku stabilnost. Gotovo sve opštine u sjevernom regionu bilježe smanjenje broja stanovnika, dok je najveći pad zabilježen u opštinama Plužine, Šavnik, Mojkovac, Pljevlja i Žabljak. Ukupno, broj stanovnika u sjevernom regionu smanjen je za 14%, čime je nastavljen dugogodišnji trend migracija ka središnjem i primorskom regionu, kao i inostranstvu. S obzirom na to da su mladi i obrazovani ljudi ključni nosioci ekonomskog i demografskog razvoja, njihov odlazak iz ovih krajeva ima dugoročno negativne posljedice po lokalne zajednice, privredu i društvo uopšte, sa čime se suočavamo posljednjih godina. Smatram da je za kreiranje uslova koji bi u određenoj mjeri smaljili, a dugoročno i zaustavili ovaj trend, neophodno da svaki resor tretira ovaj problem kao prioritet, kako bismo zajedničkim snagama djelovali. Cilj je kreiranje stimulativnog okruženja koje će mladima omogućiti ostvarenje profesionalnih i ličnih ciljeva u svojim opštinama, čime bi se dugoročno doprinijelo demografskoj obnovi i regionalnom razvoju. U tom kontekstu, istako bih važnu ulogu nevladinih organizacija, koje kroz projekte od javnog interesa doprinose zapošljavanju, socijalnoj inkluziji i razvoju lokalnih zajednica. Samo u 2024. godini za finansiranje i kofinansiranje projekata NVO Ministarstvo je opredijelilo gotovo sedam miliona eura, od čega je znatan dio usmjeren upravo ka lokalnim inicijativama. Cilj nam je da jačanjem kapaciteta NVO kroz resursne centre dodatno osnažujemo lokalni aktivizam, posebno u sjevernoj regiji, stvarajući mogućnost da zainteresovani subjekti dobiju sve potrebne informacije i aktivno učestvuju u realizaciji projekata od javnog interesa. Podsjetiću da analiza učinka politike regionalnog razvoja do 2020. godine, u periodu od deset godina, pokazuje da aktivnosti u tom izvještajnom periodu nijesu uspjele u potpunosti da odgovore na problem depopulacije sjevernog regiona. Rješavanje ovog pitanja zaista zahtijeva vrijeme. Svjesni smo da na ovaj trend utiče više faktora – od nedovoljno razvijene infrastrukture i privrede, preko visoke, često dugoročne nezaposlenosti, do nedovoljne usklađenosti obrazovne politike sa tržištem rada. Upravo zato smatram da samo strateškim planiranjem i zajedničkim djelovanjem možemo stvoriti uslove koji će zadržati mlade, podstaknuti razvoj lokalnih zajednica i otvoriti nove mogućnosti u sjevernom regionu.

Posebni uslovi za žene i mlade

• Kakvi su uslovi predviđeni za firme u vlasništvu mladih i žena?

– Posebni uslovi predviđeni su za preduzeća u većinskom vlasništvu žena i mladih. Na osnovu javnog poziva, zaključen je ukupno 41 ugovor o sufinansiranju, ukupne vrijednosti 1.200.000 eura, od čega 15 ugovora u okviru programske linije za ključne investicije u iznosu od 756.678,20 eura, i 26 ugovora u okviru linije za mala i održiva ulaganja u iznosu od 443.321,80 eura. U okviru programske linije za ključne investicije, na sjeveru su potpisani ugovori o sufinansiranju sa devet preduzeća, ukupne vrijednosti 495.530,20 eura, što čini 65,49% vrijednosti linije, dok su u okviru linije za mala i održiva ulaganja podržane investicije 14 preduzeća sa sjevera u iznosu od 269.619,86 eura, odnosno 60,82% vrijednosti linije. Ovaj program predstavlja samo jedan segment ukupnih aktivnosti Vlade Crne Gore za razvoj sjevera. Unapređenje saobraćajne infrastrukture kroz projekte poput rekonstrukcije i unapređenja puta Berane–Rožaje, Bioča–Petnjica, rekonstruisanog pravca Ribarevine–Berane, kao i dionice auto-puta Kolašin–Andrijevica, predstavlja strateški segment razvoja sjevera i poboljšanja životnih uslova. Takođe, razvoj i izgradnja skijališta na Štedimu, Bjelasici, Kolašinu i Žabljaku, uz inicijative za skijalište u Plavu, otvoriće nove razvojne perspektive. Vjerujem da će realizacija planiranih projekata u sjevernom dijelu Crne Gore doprinijeti ravnomjernijem regionalnom razvoju i ekonomskom unapređenju zemlje. Ministarstvo kontinuirano radi na stvaranju povoljnog investicionog ambijenta s ciljem privlačenja direktnih stranih investicija, uključujući ulaganja naših građana iz dijaspore koji žele reinvestirati kapital u sredinama odakle potiču. Sjeverni region je trenutno jedno veliko "gradilište", jer ima značajan potencijal za rast. Čvrsto sam uvjeren da će se realizacijom započetih i novih projekata unaprijediti kvalitet života građana i smanjiti potreba za njihovim iseljavanjem.

• Je li se zakasnilo sa ulaganjima u sjever države s obzirom da su brojna sela u tom regionu opustjela ili u njima žive, uglavnom, staračka domaćinstva?

– U procesu pripreme Predloga novog zakona o regionalnom razvoju zadržana je inicijativa o Programu podrške manje razvijenim lokalnim samoupravama, čime se omogućava kontinuirano unapređenje života građana na sjeveru. U tom smislu, prioritet Ministarstva je da opštine budu partneri u selekciji projekata koji će imati direktan i značajan uticaj na lokalne zajednice. Kroz Program podrške investicijama koji smo realizovali u ovoj godini, poštujući Zakon o državnoj pomoći, osigurani su povoljniji uslovi i uvećani iznosi bespovratne podrške za preduzeća iz nedovoljno razvijenih opština, a to su uglavnom sve opštine sa sjevera Crne Gore.