Po Ustavu, knjaz Nikola se odrekao neograničenog prava korišćenja javnih fondova ali je za sebe zadržao prerogativ pomilovanja i vođenje spoljnih poslova. Knjaževe obrazovne reforme bile su dalekosežnije nego njegovi eksperimenti sa sastavljanjem Ustava. U zimu 1868–69 posjetio je Petrograd i tom prilikom snažno apelovao na cara Aleksandra II da odobri pomoć za osnivanje crnogorskih škola. Rezultat toga bio je da je u Rusiji u tu svrhu skupljena ogromna svota novca; knez Dolgoruki poslat je u inspekciju, a škola osnovana za dječake nazvana je "Bogoslovija" a škola za djevojke iz najboljih porodica nazvana je "Institut za vaspitanje crnogorskih djevojaka". Od tog vremena osnovne škole se osnivaju po čitavoj zemlji, a određeno je da osnovno obrazovanje bude besplatno, opšte i obavezno. Pravog univerzitetskog obrazovanja, međutim, u Crnoj Gori još uvijek nema; ono se može dobiti samo u Francuskoj, Italiji, Njemačkoj, Rusiji ili Engleskoj. Temeljnije su bile knjaževe reforme vojske. Pomoću sredstava dobijenih od lutrije u Francuskoj je kupljen veliki broj pušaka, od ruskog cara dobijena je podrška za dalju nabavku ratne municije kao i od imperatora Napoleona III koji je bio domaćin crnogorskom knjazu u Parizu 1867. godine. On je, štaviše, bio prvi evropski vladar poslije ruskog cara koji je priznao nezavisnost Knjaževine. Na Obodu je osnovan jedan mali arsenal, na Cetinju podignuta livnica topova, a 1870. godine kapetan Vlahović, srpski oficir, napravio je plan bolje vojne organizacije. Muška populacija od sedamnaest do šezdeset godina podijeljena je u dvije divizije, svaka brojnosti od oko 10.000 ljudi, i svaka je dalje podijeljena na dvije brigade od po pet bataljona pojedinačno. Svaki bataljon se sastojao od po osam četa. Svakom vojno sposobnom Crnogorcu dodijeljena je puška i zaliha municije. Uz ovo, većina ljudi je zadržala svoje handžare ili jatagane i svoje revolvere.
Aritljerija je sada postala redova vojna služba i formirane su dvije planinske baterije. Nešto opreme za Knjaževu gardu dobijeno je od sultana 1894, a nekoliko godina kasnije u Podgorici je osnovan vojni koledž sa ruskim instruktorima dok su na Cetinju sagrađene barake za pješadijski bataljon. Međutim, Crna Gora ni do danas nema cjelovite jedinice poljske bolnice, niti ima obavještajnu službu. Ne može se pohvaliti ni intendaturom, jer žene, sestre i kćerke gorštaka nose za njih na svojim leđima rezerve baruta, kao i hranu i piće. Godine 1877. izračunato je da pod oružjem ima 30.000 ljudi; od ovog broja 11.000 bila je zapravo rezerva, sastavljena od mladića ispod sedamnaest godina i ljudi od preko pedeset.
Kada su se Srbi iz Boke 1869. godine pobunili protiv austrijske vlasti, knjaz Nikola je uspio da održi neutralnost, ali ne i kada su se Bosanci i Hercegovci digli na oružje protiv Turaka 1875. godine. On je 2. jula 1876, u savezu sa srpskim knezom Milanom, objavio rat Turskoj i napao Hercegovinu sa vojskom od 11.000 ljudi, da bi se taj broj s dolaskom hercegovačkih regruta brzo popeo na 20.000. U borbama koje su uslijedile knjaz Nikola se borio rame uz rame sa svojim ljudima, sâm je njima komandovao, ističući se najvećom ličnom hrabrošću. Na Vučjem dolu 28. jula poražen je i ranjen Muktar-paša, a južno krilo crnogorske vojske dva puta je na Medunu pobijedilo Mahmud-pašu koji se poslije četvoromjesečne opsade konačno predao.
PRIPREMIO: MILADIN VELjKOVIĆ
(NASTAVIĆE SE)
