Događaj koji je za elitu vojvođanskih Slovena, prije svega Srba, bio ključan, bilo je sazivanje Velike narodne skupštine u Novom Sadu za 25. novembar 1918. Ona je sazvana po instrukcijama srpskog premijera Pašića, ali je u svakom slučaju odgovarala težnjama vojvođanske srpske političke elite koja je smatrala da samo Velika narodna skupština ima pravo da govori "u ime srpskog naroda." Izbori za Veliku narodnu skupštinu bili su daleko od demokratičnih. Pripadnici neslovenskih manjina (za razliku od Slovaka, Rusina i Čeha) nijesu imali pravo glasa. Štaviše, čak ni svi Sloveni nijesu učestvovali u izboru poslanika: mnogi nijesu bili uopšte obaviješteni da će biti izbora, a često je vijest o njima stigla svega nekoliko dana unaprijed.[...]
Bilo je izabrano 757 poslanika (od kojih su neki bili s teritorija koje su poslije razgraničenja ostale van Jugoslavije). Od toga je bilo 578 Srba, 89 Hrvata, 62 Slovaka, 21 Rusin, 6 Njemaca i 1 Mađar. Upadljiv je veliki broj slovačkih poslanika i relativno veliki broj rusinskih. Iako se o ulozi Slovaka u prevratu u jesen 1918. malo zna, izgleda da se većina stavila na stranu Srba. Njihovi poslanici u Velikoj narodnoj skupštini pročitali su izjavu u kojoj su zahtijevali da budu uključeni u državu Srba, Hrvata i Slovenaca (a ne u Srbiju!), ali su istovremeno ("sa suznim očima") izrazili žaljenje što ih je "okrutna sudbina otrgla od političkog tijela čehoslovačke države". Iz njihove izjave se vidi da je za njih Jugoslavija bila svakako bolja od Mađarske, ali ipak ne tako dobra kao Čehoslovačka. Time su najavili nejasno sopstveno viđenje svog položaja u novoj državi, rastrzano između želje da se bude deo "državnog naroda" i faktičkog manjinskog položaja. Četri slovačka poslanika (uz 47 južnoslovenskih) bila su izabrana u Veliki narodni savjet koji je izabrala Skupština.
Što se malobrojnijih Rusina tiče, njihova podrška Velikoj narodnoj skupštini i novoj državi bila je još ograničenija: oni jesu glasali za ujedinjenje, ali se, vjerovatno pod uticajem promađarskog i antijugoslovenskog unijatskog klera, već na drugom sastanku Velike narodne skupštine u februaru 1919, njihovi poslanici više nijesu pojavili. Zanimljivo je da je u Veliku narodnu skupštinu izabrano i šest Njemaca i jedan Mađar. Nažalost relevantna literatura ne govori ništa pobliže ko su oni bili i pod kakvim uslovima su izabrani. U svakom slučaju, na osnovu drugih izvora se može odbaciti pretpostavka da su oni birani na osnovu nekih opštih nacionalnih simpatija između pripadnika slovenskih naroda i Mađara i Njemaca. Po svemu sudeći, radilo se o ličnom poštovanju i povjerenju u vrlo konkretne ljude u njihovim lokalnim sredinama.
Glavna odluka Velike narodne skupštine ticala se ujedinjenja s Kraljevinom Srbijom, "koja svojim dosadanjim radom i razvitkom ujemčava slobodu, ravnopravnost, napredak u svakom pravcu, ne samo nama, nego i svima slovenskim pa i neslovenskim narodima koji s nama zajedno žive," kako je stajalo u rezoluciji. Pored toga, Velika narodna skupština je i u zasebnoj tački pripadnicima nacionalnih manjina obećala sva prava radi očuvanja njihovog nacionalnog bića. Istovremeno skupština je zahtijevala ista ta prava za Jugoslovene koji će ostati van granica Kraljevine SHS. Ove garancije i zahtjevi naknadno su dodati na inicijativu Jaše Tomića, što svedoči da većina poslanika nije razmišljala o tome da bi u jednoj izrazito višenacionalnoj sredini trebalo voditi računa i o pravima neslovenskih narodnosti, koje su u stvari činile većinu stanovništva pokrajine.
PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ
(NASTAVIĆE SE)
