Godina 1949. predstavlja prelom u procesu političkog odvajanja od SSSR-a, početka destaljinizacije i utiranja puta demokratizaciji društva koje će u narednim godinama nastupiti. Koliko je navedena godina bila politički neizvjesna, govore i događaji koji su je obilježili. Na samom početku, januara mjeseca, održan je Drugi plenum CK KPJ, koji je trebalo da ozvaniči napore u dokazivanju ideološke i političke pravovjernosti pred optužbama iz Moskve. Tada je proklamovana snažna centralizacija i pojačana kontrola svih segmenata društva, odnosno svojevrsna "restaljinizacija" sistema. Već na proljeće primjetni su znakovi napuštanja zvaničnog kursa. Ljeto 1949. godine proteklo je u znaku zaoštravanja odnosa i priprema za internacionalizaciju spora sa SSSR-om pred Ujedinjenim nacijama, a shodno tome pojavile su se iz pera vodećih jugoslovenskih rukovodilaca i teoretičara i prve sadržajnije kritike sovjetske spoljne politike, posebno politike prema Jugoslaviji, koje su zadirale u ideološke principe marksizma-lenjinizma, koristeći ih za dokazivanje ispravnosti svojih teza. Zatim je uslijedilo međunarodno ozvaničenje sukoba pred OUN. Odmah poslije toga, krajem godine, održan je novi partijski plenum na kojem su prvi put iznijeti radikalniji pogledi u odnosu na dotadašnji razvoj, odnosno na sovjetsko nasleđe. Kako većina autora procjenjuje, Treći plenum CK KPJ (29–30. decembar 1949) označavao je početak decentralizacije i demokratizacije društva i konačnog napuštanja staljinizma kao osnovnog pravca i principa u izgradnji sistema. Kao što se može primijetiti, amplituda 1949. godine, koja povezuje njen početak i kraj, imala je potpuno suprotan završetak u odnosu na svoje ishodište.

U istorijskoj nauci se Treći plenum CK KPJ obično definiše kao događaj koji je označio početak demokratizacije jugoslovenskog sistema (destaljinizacije), ali u čijim odlukama još nijesu bile obuhvaćene sve oblasti društva. Ta činjenica je odražavala tadašnju prirodu političkog stanja Jugoslavije (sukob sa SSSR-om), koja je neminovno sobom donosila i suprotnosti, protivurječnosti i kontroverze u unutrašnjoj društveno-političkoj praksi. Opšta društvena centralizacija, pojačana birokratizacija i etatizacija, proklamovane početkom 1949, bile su u punom jeku, a i potrajaće još duže vrijeme. Njihova primjena, međutim, dolazi u sukob sa sve izvjesnijom potrebom destaljinizacije sistema i promocijom izvjesnih demokratskih ideja i mjera, obznanjenih na Trećem plenumu krajem godine. Te ideje i mjere prvo su primijenjene u oblastima kulturne politike, prosvjete i nauke, što je na Plenumu i proklamovano. Tu su se ogledali prvi koraci jugoslovenskog rukovodstva u počinjanju uklanjanja staljinističkih naslaga i demokratizaciji društva, što je kasnije moralo dovesti i do otvaranja brojnih pitanja u ideološkom preispitivanju. Zbog toga nije slučajno što je udarnu snagu na Plenumu nosio Đilasov referat "Problem školstva u borbi za socijalizam u našoj zemlji", kao prva tačka dnevnog reda. ''Tu važnost je posebno naglasio Edvard Kardelj, direktno povezujući Đilasov referat sa spoljnopolitičkim pitanjima. Naglašavajući da je u tom smislu Đilasov referat veoma važno oruđe, posebno je podvukao i da je to "dokument od većeg značaja nego sva polemika koju vodimo. A takve, konstruktivne stvari mi moramo više stvarati". [...]

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)